تنگه هرمز
تنگه هرمز واقع در فاصله میان ایران در شمال و عمان از جنوب، با عرض تقریبی 26 مایل دریایی در باریک ترین قسمت خود، خلیج فارس را به دریای عمان مرتبط می سازد. طبق قوانین دریایی دولت جمهوری اسلامی ایران و سلطان نشین عمان، سهم آب های ساحل هر یک از دولتین مزبور، 12 مایل دریایی است که در مجموع 24 مایل را به خود اختصاص می دهند، با توجه به این محدودیت قانونی تنها قسمتی که خارج از منطقه آب های ساحلی دولت های یاد شده باقی می ماند، 2 مایل آب های آزاد است که در میانه تنگه هرمز و به موازات ساحل ایران و عمان از شرق به غرب امتداد یافته، و رژیم خاص بین المللی آب های آزاد بر آن حاکم می باشد.
اما به جهت عمق کم و وجود تخته سنگ های متعدد و پراکنده در این آب ها، این قسمت از تنگه هرمز عملاً فاقد هر گونه ارزش و اهمیت کشتیرانی بین المللی است به عبارت صحیح تر این آب های ساحلی و داخلی ایران و بخشی از آب های عمان است که عبور و مرور کشتی ها و نفتکش های غول پیکر را در این بخش از منطقه ممکن می سازد. در حقیقت کلید خلیج فارس نه تنگه هرمز بلکه آب های ساحلی و داخلی ایران است. با توجه به تاریخ سیاسی خلیج فارس باید اذعان کرد که نه تنها اهمیت و ارزش منطقه ای و بین المللی تنگه هرمز مطلب جدید نبوده، بلکه از دیر زمان همواره از جهات سیاسی، اقتصادی و استراتژیکی، این تنها دروازه خلیج فارس، حائز اهمیت فوق العاده ای است که روابط بازرگانی دریایی را میان غرب و کشورهای منطقه خلیج فارس محکم می سازد.
علت ثانی اهمیت تنگه را که رابطه مستقیم با علت نخست دارد، باید در عوامل اقتصادی جستجو کرد. همه ساله حدود یک میلیارد تن نفت از طریق بنادر کشورهای صادر کننده نفت به تانکرها و نفتکش های عظیم تحویل داده می شود تا پس از عبور از تنگه هرمز روانه کشورهای مصرف کننده و صنعتی شوند. وابستگی کشورهای صنعتی به ویژه ژاپن از یک سو، و کشورهای خلیج فارس از سوی دیگر به نفت این ناحیه امری است اجتناب ناپذیر که حداقل طی چند دهه آینده این وضع را حفظ خواهد کرد. دلیل دیگر اهمیت گذرگاه آبی هرمز را باید در ارزش استراتژیک و غیرقابل انکار آن برای ابرقدرت های شرق و غرب جستجو کرد که جملگی برخوردها و سیاست های بین المللی آنها در منطقه خلیج فارس تاییدی است بر این مطلب. از یک سو تنگه در همسایگی نه چندان دور یکی از دو قطب قدرتمند جهان یعنی روسیه واقع شده که از دیر زمان همواره دسترسی به آب های آزاد و گرم جنوب را در سر می پرورانده است تا از این طریق بتواند کنترل مستقیم بر روی راه های دریایی اقیانوس هند به خصوص بر «مسیر نفت» اعمال نماید و نفوذ خود را در سایر کشورهای منطقه گسترش دهد که این خود موجب فزونی اهمیت این ناحیه و در نتیجه تقویت حساسیت رقبای غربی خود به ویژه ایالات متحده آمریکا گردیده است.
موقعیت جغرافیایی تنگه هرمز
طبق بند 4 از ماده 16 کنوانسیون ژنو مورخ 1958 مربوط به دریای سرزمینی و منطقه نظارت تنگه هایی که قسمتی از دریای آزاد را به قسمتی دیگر از دریای آزاد و یا به دریای سرزمینی یک کشور بیگانه متصل می سازند، در خدمت کشتیرانی بین المللی قرار داشته و تحت عنوان تنگه های بین المللی شناسایی می شوند. این تعریف مبتنی بر رای دیوان بین المللی دادگستری مورخ 19 آوریل 1949 در قضیه کرفو می باشد که به دنبال بروز اختلاف میان کشورهای آلبانی و انگلستان صادر شد.
با توجه به تعریف مذکور، تنگه هرمز که دو دریای آزاد را به یک دیگر مرتبط ساخته و حمل و نقل دریایی بین المللی را در این منطقه میسر می سازد، در گروه تنگه های بین المللی قرار می گیرد. به این ترتیب شخصیت بین المللی این آبراه، مطالب و موضوعات خاصی را از جمله: عرض، مشخصات آب های تنگه، تعداد کشورهای ساحلی، استفاده واقعی آبراه و حجم ترافیک دریایی را به میان می آورد که در نتیجه مبحث حاضر به شکل زیر دنبال می شود:
- عرض تنگه و مشخصات آب های آن:
بنا به عقیده یک تاریخ نویس پرتغالی قرن 17 میلادی، اگر جهان را یک انگشتری طلا تصور کنیم، نگین آن را هرمز می نامند این نظریه معروف ارزش و اهمیت حیاتی این تنگه در اعصار مختلف است که مستمراً تاکنون ادامه یافته است.
تنگه هرمز که آب های آزاد خلیج فارس را به دریای عمان مرتبط می سازد، تنها گذرگاهی است که به سوی اقیانوس هند ادامه داشته و حمل و نقل دریایی را در سطح بین المللی از طریق اقیانوس ها و دریاهای آزاد در این منطقه از جهان ممکن می سازد.
عرض این آبراه 26 مایل و طول آن حدوداً 5/16 مایل دریایی است که کوتاه ترین فاصله موجود میان جزایر ایرانی و سلطان نشین عمان بالغ بر 75/20 مایل دریایی است. در مبحث مربوط به خلیج فارس شایسته است گفته شود که این دریا به عنوان بخش و بازویی از اقیانوس هند، فلات ایران را از مجموعه کشورهای عربی جدا ساخته و دارای مساحتی بالغ بر 000/250 کیلومتر مربع یعنی یک سیصدم کل مساحت اقیانوس هند (75 میلیون کیلومتر مربع) و طولی برابر با 800 کیلومتر بوده و عریض ترین قسمت آن 470 کیلومتر می باشد. علیرغم عمق محدود آن که بین 30 تا 100 متر متغیر است. این خلیج آبراهی است که بخش عظیمی از تولیدات نفتی کشورهای ساحلی یعنی حدود نیمی از کل نفت استخراجی خاورمیانه به مقصد کشورهای صنعتی جهان را از خود عبور می دهد. لذا با توجه به ارزش استراتژیک و اقتصادی خلیج فارس برای جهان به ویژه برای دنیای غرب، تنگه هرمز که تنها راه خروجی این دریا به سوی اقیانوس هاست مشخصات و صفات حساس و حیاتی را در رابطه با کشتیرانی بین المللی حائز می گردد.
تحدید حدود دریای سرزمینی در تنگه هرمز
طبق ماده 1 قانون اصلاح قانون تعیین حدود آب های ساحلی و منطقه نظارت ایران مصوب فروردین 1338 شمسی، حق حاکمیت دولت ایران خارج از قلمرو خاکی و آب های داخلی آن شامل منطقه ای از دریاهای متصل به سواحل ایران است که تحت عنوان دریای ساحلی نامیده می شود. به موجب ماده 3 قانون فوق الذکر عرض دریای ساحلی ایران از خط مبداء آب های مزبور 12 مایل دریایی است. خط مبداء را دولت ایران با توجه به اصول و قواعد مسلم حقوق بین الملل تعیین خواهد کرد. سلطان نشین عمان به نوبه خود، از طریق صدور فرمان سلطان مورخ 17 ژوئیه 1972 مبادرت به تحدید حدود دریای سرزمینی خود کرد. به موجب ماده 2 این فرمان، عرض دریای سرزمینی کشور عمان برابر با 12 مایل دریایی است. از سوی دیگر با توجه به حداقل عرض تنگه که برابر با 26 مایل دریایی است و نتیجتاً آن را در طبقه تنگه های عریض جای می دهد تنها فضای دریایی که خارج از حاکمیت دولتین ساحلی تنگه بوده و تحت عنوان آب های آزاد شناسایی می شود، عبارت از گذرگاهی است که عرض آن برابر با 2 مایل دریایی است لیکن همان طور که در نوشتار قبل ذکر شد، این بخش از آب های تنگه هرمز به دلیل کمی عمق بیش از حد معمول فاقد ارزش دریانوردی و حمل و نقل دریایی بین المللی است. این حقیقت بیانگر ارزش فوق العاده و اهمیت بین المللی آب های ساحلی و داخلی کشورهای ساحلی تنگه بوده و ضرورت مطالعه مشخصات ویژه این آبراه را در ارتباط با تعیین وسعت دریای سرزمینی ایجاب می کند.
حق عبور بی ضرر در تنگه هرمز
اصولاً حق عبور بی ضرر یا بی خطر که امروز به عنوان اصلی مسلم در حقوق بین الملل عمومی و قراردادها و کنوانسیون های بین المللی دریاها مورد قبول حقوقدانان و کشورهای مختلف دنیا واقع شده قبل از این به صورت قاعده ای عرفی و قدیمی شناخته می شد. عبور بی ضرر عبارت از امتیازی است که به موجب آن کشتی های کلیه کشورها می توانند به قصد ورود به آب های داخلی یا خروج از آن ها به سوی دریای آزاد، از دریای سرزمینی هر کشوری عبور کنند همان طور که ملاحظه می شود قاعده عبور بی ضرر یکی از مشخصات ویژه و بارز نظام حقوقی دریای سرزمینی است که در تنگه ها و آبراهه های بین المللی که بخشی از آب های آن ها از دریای ساحلی تشکیل شده است نیز اعمال می شود و در نتیجه آزادی کشورهای ساحلی این نوع تنگه ها را در زمینه اعمال حقوق انحصاری ملل متحد در رابطه با حقوق بین الملل دریاها ابراز شده، تعداد این نوع تنگه های بین المللی را افزایش داده است. تنگه هرمز که احاطه کننده آب های داخلی، آب های سرزمینی و آب های آزاد می باشد در گروه تنگه های مذکور قرار می گیرد.
گردآوری: فریبا خاموشی
منبع: دکتر مرتضی نجفی اسفاد، تنگه هرمز از دیدگاه حقوق بین الملل، موسسه انتشارات هاد، چاپ اول، شهریور 1369
برچسب ها:
تنگه هرمز پرتغالی ها خلیج فارس عمان
