سیارکان (Asteroids)
علاوه بر نه سیاره ای که اعضای اصلی خانواده شمسی را تشکیل می دهند، اجرام دیگری نیز در منظومه شمسی یافت می گردند که به گروهی از آن ها که در مقیاس دیگر اعضای منظومه خرده ریزهایی بیش نیستند، سیارکان گفته می شود.
بیشتر سیارکان در کمربندی میان مدارهای بهرام و برجیس قرار گرفته اند و کلا دنیاهای کوچکی را تشکیل می دهند که قطر بزرگترین آن ها یعنی سیرز (Ceres)از یک هزار کیلومتر کمی بیشتر است و از میان همه آن ها فقط سیارک وستا (Vesta) با چشم غیر مسلح از زمین قابل دیدن است.
تا سال 1982 که مقدمات این کتاب فراهم می آمد، جمع سیارکان کشف شده به 2736 عدد بالغ می گردید که مطمینا در آینده نیز همچنان به شمار آن ها افزوده خواهد شد.
اندازه گیری قطر سیارکان به دلیل کوچکی آن ها بسیار مشکل است، کاربرد اشعه فروسرخ و شیوه های راداری تا اندازه ای این مشکل را حل کرده و اطلاعات دقیق و نسبتا جامعی درباره این اجرام در اختیار ما می گذارند. محدودیت این شیوه ها در نادر بودن شرایط مناسب کار است.
سیارکان از نظر شکل گوناگونند، پاره ای کروی و برخی بیضوی و گروهی نیز شکل های نامنظمی دارند. سیارکانی که مدارشان به کمربند میان مریخ و مشتری محدود است، سیارکان منظم نام دارند. در برابر این گروه، سیارکان دیگری نیز وجود دارند که خارج از مرکزی مدارشان به اندازه ای زیاد است که از یک سو به مدار مریخ نزدیک می شوند و از سوی دیگر تا مدار کیوان (زحل) گسترش می یابند.
تاریخچه شناخت سیارکان (Observational Background)
در سال 1772 یوهان الرت بود (J.E. Bode) ستاره شناس آلمانی به رابطه ساده و جالبی به نام قانون بود (Bode's Law)دست یافت که نسبت فاصله سیارات از خورشید را بیان می داشت. قانون بود نشان می داد که در میان سیاره مریخ و مشتری قاعدتا بایستی سیاره دیگری نیز در گردش باشد. به همین انگیزه از سال 1800 میلادی تلسکوپ های فراوانی روانه آسمان گردید و گروهی به سرپرستی جی. اچ شروتر (J.H. Schroter) که عنوان پلیس آسمان را بر خویش نهاده بودند در پی یافتن سیاره مفقود برآمدند. در سال 1801 جوزپه پیاتسی (Giuseppe Piazzi) ایتالیایی به یافتن بزرگترین سیارک به نام سیرز (Ceres) موفق گردید و به دنبال آن، سه سیارک دیگر به نام های پالاس (Palals)، جونو (Juno) و وستا (Vesta)، تا پیش از پایان سال 1807 کشف شد. اما دستیابی به پنجمین سیارک استریا (Astraea) به این آسانی امکان پذیر نگردید و تا سال 1845 چشمان بسیاری را به دنبال خویش دوخت. اختراع عکاسی و کاربرد آن در شناخت اجرام آسمانی راهگشای این معما گردید و از آن سال به بعد بر شمار سیارکان به سرعت افزوده شد.
تا سال 1898 باور چنان بود که سیارکان منحصرا در نواری میان مدار مریخ و مشتری در گردشند. با کشف سیارک اروس 433 (Eros) که مدار آن حتی از مریخ هم گذشته و به 23 میلیون کیلومتری زمین نزدیک می گردید، معلوم شد که پاره ای از سیارکان به کمربند مخصوص خویش قانع نبوده و پا را از گلیم خویش فراتر نهاده اند. سیارک اروس که جرم کوچکی است و قطر آن از 26 کیلومتر تجاوز نمی کند، در سال 1975 به 23 میلیون کیلومتری زمین نزدیک شد و پس از بررسی های راداری معلوم شد که دارای سطحی خشن و ناهموار است.
در سال 1911 سیارک آلبرت 719 (Albert) و در سال 1918 سیارک آلیندا 887 (Alinda) و در سال 1924 سیارک گانیمد 1036 (Ganymede) کشف گردید و به دنبال آن سیارک آمور 1221 (Amor) در سال 1932 کشف شد که در وضعیت پری هلیون فقط 162 میلیون کیلومتر با خورشید فاصله داشت که از مدار زمین چندان دور نبود.
در سال 1932 سیارک آپولو 1862 (Apollo) کشف گردید که پا را حتی از مدار زمین نیز فراتر نهاده بود. سیارک مزبور که بعدها چندین سال در دل آسمان ناپدید شد، در سال 1973 دوباره در آسمان زمین شروع به خودنمایی کردو در سال 1982 به نزدیک ترین فاصله خود از زمین رسید، به همین مناسبت آن دسته از سیارکانی که مدار زمین را پشت سر می گذارند و تا امروز همچنان رو به فزونی هستند گروه آپولو نام گرفته اند. اعضای گروه آپولو بسیار کوچکند و قطرشان از چند کیلومتر بیشتر نیست. عده ای از ستاره شناسان بر این پندارند که سیارکان گروه آپولو در واقع هسته گروه دنباله دارانی هستند که مدت ها پیش به سردی گراییده و در دفتر مردگان منظومه خورشیدی جای گرفته اند. البته این نظریه چندان محتمل نیست و باید با قید احتیاط تلقی گردد.
آن دسته از سیارکانی که مدارشان درون مدار زمین جای دارد، تحت عنوان گروه آتن (Aten) شناخته می شوند که آتن 2062 و راشلوم (Ra- Shalom) مهمترین اعضای این گروه هستند. تعداد اعضای گروه آتن هنوز شناخته نشده ولی احتمالا چندان زیاد هم نخواهد بود.
احتمال اینکه کره زمین با یکی از اعضای گروه آپولو یا آتن برخورد نماید همواره وجود داشته و قطعا در گذشته نیز چنین رویدادی به وقوع پیوسته است. تغییر بزرگی را که در شرایط زیستی کره زمین در 65 میلیون سال پیش روی داده و منجر به نابودی دایناسورها شده است می توان ناشی از همین برخوردها به شمار آورد.
کیرون (Chiron)
بی گمان یکی از شگفت انگیزترین سیارکان، سیارک کیرون 2060 است که در سال 1977 به وسیله چارلز کوال (Charles Kowal) کشف گردید. پیدا شدن این سیارک کاملا غیرمنتظره بود، زیرا تا آن تاریخ هیچ سیارکی در آن سوی مدار مشتری دیده نشده بود. سیارک کیرون در سال 1996 به پری هلیون خود رسیده و قدر آن در آسمان زمین به 15 فزونی یافته است.
در این که کیرون صد در صد یک سیارک باشد تردیدهایی وجود دارد، چه بزرگی آن به هسته یک دنباله دار می ماند. قطر کیرون حدود 650 کیلومتر است و سطح آن سیاه می باشد. حرکات جرم مزبور که در عکس های سال 1895 نیز دیده شد، کاملا تحت کنترل بوده و بررسی های بیشتر به این کشف و تردید پایان خواهد داد.
گروه تروا (Trojans)
دسته ای از سیارکان که در دورترین فاصله از خورشید قرار گرفته اند، گروه تروا نام دارند. این گروه که روی مدار مشتری به گرد خورشید حرکت می کنند همواره در فاصله معینی از برجیس (مشتری) قرار گرفته اند.
گروه مزبور در مقیاس سیارکان دارای ابعاد بزرگی هستند، به طوری که قطر سیارک هکتور 624 (Hector) به حدود 180 کیلومتر می رسد. تغییراتی که در نسبت بازتاب این سیارک ایجاد می شود، از شکل بسیار نامنظم آن حکایت می کند.
انواع سیارکان (Type Of Asteroids)
سیارکان از نظر ساختمانی هیچ شباهتی به هم و بالطبع نسبت بازتاب آن ها نیز بسیار متفاوت است. تاریک ترین سیارکی که تا کنون شناخته شده، ارتوزا 95 (Arethusa) است که نسبت بازتاب آن فقط 019/0 است و حتی از تخته سیاه مدارس نیز سیاه تر است.بالاترین نسبت بازتاب به سیارک نیسا 44 (Nysa) تعلق دارد که 38/0 است.
تلاش فراوان به کار رفته تا سیارکان از لحاظ کانی تحت بررسی قرار گیرند و به رابطه میان آن ها و شهاب سنگ ها پی برده شود. پاره ای از سیارکان دارای وضعیتی همانند سیارات خاکی هستند، در حالی که دسته ای دیگر مراحل آغازین کانی شدن را می گذرانند. علت این اختلاف هنوز بر کسی روشن نیست.
حدود 75 درصد سیارکان سیاه رنگند و به همین مناسبت آن ها را در ردیف نوع C یعنی زغالین جای داده اند. رنگ تعدادی از سیارکان گروه تروا سیاه مایل به قرمز است و به همین جهت آن را با حروف R-D (قرمز- تیره) مشخص می سازند. حدود 15 درصد سیارکان که نسبت بازتاب متعادلی دارند، به رنگ قرمز متمایلند. این گروه که با حرف S مشخص می گردند، از ترکیب آهن، منیزیم و مواد سیلیکاته ساخته شده اند. سیارکان نوع M که درخشندگی متعادلی دارند از آهن و نیکل ترکیب یافته اند و فاقد مواد سیلیکاته هستند.
منشا سیارکان (Origin Of Asteroids)
تا این اواخر تصور می شد که سیارکان باقیمانده ای از یک دنیای متلاشی شده می باشند، ولی امروزه کاملا محقق گردیده که سیارکان کلید کشف رمز آفرینش بوده و در شناخت منشا و نحوه پیدایش خانواده خورشیدی، یاران بس ارزنده ای به شمار می آیند. دانشمندان بر این باورند که سیارکان در واقع باقیمانده غبارهایی از مراحل آغازین شکل گیری و پیدایش سیارت هستند که مرحله برخورد و انبوهش آن ها تحت تاثیر نیروی گرانش برجیس مختل گردیده و این چنین به آشفتگی و سرگردانی گرفتار آمده اند.
منبع:
اطلس منظومه شمسی - نوشته: پاتریک مور و گری هانت - برگردان و ویرایش از: مهندس عباس جعفری
برچسب ها:
سیارک اجرام زمین منظومه شمسی
